Hospis* tashkil topganiga bir yil toʻlgan ekan. Shuning munosabati bilan u yerda tadbir oʻtkazishni rejalashtirdik. Bayram oʻtkazib berish fikri kimdan chiqqanini eslolmayman, biz – bir guruh doʻstlar sovgʻalar bilan yigʻilib, bayramona kayfiyatda oʻsha kuni Hospisda hozir-u nozir boʻldik. Yoʻl-yoʻlakay avval koʻp kelib ketgan doʻstim ogohlantirdi: – Bolalarga achinib qarash, urintirib qoʻyish, koʻp savol berish mumkinmas. Koʻchada oʻynab yurgan sogʻlom bolalar bilan qanday muomala qilsangiz, shunday tuting oʻzingizni. Avvaliga hammasi joyida edi, hatto haddan ortiq mukammal edi rejalarimiz, ishlarimiz. Biz borguncha tadbir oʻtishi moʻljallangan joy, sahna sharlar bilan bezab qoʻyilgan, dasturxon tuzalayotgan ekan. TV ham kelib, bir chekkada apparatini sozlab, muxbir qiz esa moyupasi oynachasiga qarab labini, koʻzini boʻyab oʻtirgan ekan. Allaqachon bizsiz bitgan tashkiliy ishlarni yumaloq-yostiq qilib tashlash uchun yeng shimarib turar edik. Guruh rasm tushish, ijtimoiy tarmoqlarga joylash bilan ovora paytida, men binoning ichiga kirib yolgʻiz aylandim. Yangi, bolalarbop bezatilgan, tinch, chiroyli, shinam bino edi. Eshikdan kiraverishda oʻyinchoqlar bilan toʻla bolalar maydonchasi roʻparangizdan chiqadi va iliq taassurot uygʻotadi. Devorlariga esa bolalar oʻzi chizgan rasmlar ilib chiqilgan. Men bolalarni palatasidan olib chiqishayotganini koʻrdim, barchasi bayramona kiyintirilgan, koʻrinishlari yaxshi, hatto bitta qizchani erkalab, maqtab, oʻpib qoʻydim. Undan dori, spirt, allaqanday men nomini atay olmaydigan hid kelardi. U dimogʻimga urilishi bilan kasalxona va bemorlar bilan bogʻliq yomon xotiralarim meni qurshab oldi. Bitta 10 yoshlar chamasi qizaloq nursiz yuzini yashirish uchun 20-30 yoshli katta qizlarday pardoz qilgan, sochsiz boshini yashirish uchun esa kalta sochli parik kiygan edi. Bularning hammasi qizaloqning yoshini katta koʻrsatar, garchi goʻzal boʻlsa-da, yoshiga nomutanosiblik yarashmagandi. Hospisdagi bemor bolalarning barchasi otasi-onasi yo bir qarovchisi bilan bir palatada yashar ekan. Ana oʻshalar ularning qoʻllaridan tutib, ehtiyotlab bayramga olib chiqishdi. Bari 3-4 yoshdan to 10-14 yoshgacha boʻlgan bolalar edi. Beixtiyor fikrlaringni boshqara olmay, achinib ketasan va “bechora bolalar” deb qoʻya qolasan. Ularga hamma mehribon, eʼtiborda. Goʻyoki oʻlishini oʻzlaridan boshqa hamma biladigan odamchalarni xursand qilish harakatida tirishayotgan edik. Aslida ham shunday edi va qandaydir nosamimiy tuyulardi menga. Binoga qaytib kirdim, tinch ichki muhiti ruhimga yaqin edi, kezishni davom ettirdim. Palatalardan birining oʻrtasiga bir daraxt oʻrnatilgan, uning qogʻoz yaproqlariga ismlar yozilgan, fotosuratlar ilib qoʻyilgan edi. Xonadan chiqib ketayotib eshikka yozilgan lavhani oʻqiyman, unga “Xotira xonasi” deb yozilgan edi. Yoʻlakda bir odam aravacha surib ketar ekan, ortidan bordim. Uning yozgi shippagidan tovonining katta-katta yorigʻi koʻrinib turar, boʻyi mencha bor, ikki kuragi biroz orqaga turtib chiqqan, boshi oldinga solingan, qora sochlari kalta olingan, chaqaloqligida beshikda koʻp bogʻlogʻliq yotgan boʻlsa kerak, bosh orqasi tep-tekis edi. U sekin qadam bosar, hech qayerga shoshmasdi. Eshik yoniga yetgach, ehtiyotkorlik bilan aravachasini burdi, ortida men turganimni koʻrib chiqib ketishim uchun chetroqqa oʻtib yoʻl boʻshatdi. Yuzlari oftobda qoraygan, peshonasiga uch qator qalin yoysimon ajinlar tushgan, ikki chakak suyagi ozgʻinligidan turtib chiqqan, qop-qora koʻzlari ich-ichiga kirib ketgan, uning tubidan bir nima yiltillab koʻrinardi, xuddi quduqdagi suvga oy nuri tushgandagi kabi nimadir yiltillardi. Aravachani tutgan qoʻlida tasbeh bor, u aravacha yurganda bir meʼyorda borib kelar, oʻzi esa toʻxtovsiz tasbeh oʻgirardi. – Yoʻq, chiqib ketmoqchi emasman. Oʻzim aylanib yurgandim, ‒ dedim jilmayishga urinib. ‒ Nega bayramda emassizlar? – Xudoyberdi istamayapti, ‒ aravachadagi bolaga imo qildi u, ‒ shovqin yoqmaydi unga. Shunda bolaga qaradim, uning koʻzlari yumuq, uxlayotganday koʻrinadi, ammo gavdasini tik tutib oʻtirganidan, har-har zamonda bir “imx” degan ojiz ovoz chiqarib ingrab qoʻyishidan uygʻoqligini anglash mumkin edi. Kasalxonaning maxsus chit koʻylakchasi kiygizib qoʻyilgan, uning bir tarafidan ingichka shlangdan sariq suyuqlik (siydik boʻlsa kerak) oqib yelim paketga yigʻilgan, u esa aravachadan osilib lopillab turardi. Bir tomonda tasbeh, ikkinchi tomonda siydik toʻla paketcha osilib turar edi. Bola oppoq, boshi ham maʼsum yuzi kabi silliq, sochsiz edi. U serkiprik koʻzini bazoʻr ochib qarab qoʻydi menga va yana yumdi. Bir dunyo ogʻriq bor edi uning bir koʻz ochib yumishida… Bola bilan gaplashgim keldi, lekin nima deyishni bilmasdim. “Yaxshimisan?” deb boʻlmaydi, bolalarga aytiladigan odatiy “Ishlaring qaley, katta boʻlyapsanmi?”ga oʻxshash gaplarim bachkanalikdek tuyuladi, hazil-mutoyibaga tilim aylanmaydi. Hech nima deyolmadim. Axir u oʻlyapti. – Mengayam shovqin yoqmaydi, ‒ dedim boladan koʻz uzmay, ‒ bu yerning sharoiti yaxshimi? – men miyamdagi eng bemaʼni gapni aytgandim. ‒ Boʻladi. – Koʻp mehmon keladimi? – Har kuni. – Bolalar bezovta boʻlmaydimi? – Kattalarga yaxshi, birga gaplashib, oʻynab yurishadi, meniki injiq, hali gapga tushunmaydi, begonasiraydi, shovqinni xohlamaydi. – Necha yoshda? – Bahorda uchga kiradi. “Bahorda uchga kiradi. Axir u bahorgacha yetmaydi-ku!” Biz gaplashib yurib yoʻlakning oxiriga yetib qolgandik, ota aravachasini burdi. Yoʻl-yoʻlakay eshiklardan palatalarga moʻralayman, ichkarida hech kim yoʻq, butun Hospisda faqat biz uchov: oʻlayotgan Xudoyberdi, uning ilojsiz, charchagan otasi va nima deyishni bilmayotgan men bor edik. – Quyoshga olib chiqib sayr qildirganingiz maʼqul emasmi? – Xohlamayapti quyoshni. Koʻzini qamashtirayotgan boʻlsa kerak. Uning koʻzlari shundogʻam yumuq, baʼzida “ingkx-ixxx” degan yurakni ezadigan, ojiz ingroq tovush chiqarardi. – Ayting-chi, bu yerda davolanish, dori-darmonlar tekinmi? – Ha, tekin. Lekin davolashmaydi. Ogʻriqsizlantirishadi, tinchlantirishadi… Tasbeh oʻgirayotgan barmoqlardan koʻzimni olib suyuqlik oqib tushayotgan shlangga qarayman. Bola siyayotgan edi. Biz yoʻlakning boshiga yetdik, eshik yonidan yana burilar ekanmiz, TVga intervyu berayotgan doʻstimga koʻzim tushdi. U, konsert shovqinidan boʻlsa kerak, baqirib, boshini ikki tomonga silkitib gapirardi. Jingalak sochlari shamolda uchib, boshi bilan ikki tomonga borib kelar, agar gaplarini eshitmasang, mimikasi, xarizmasi juda kulgili koʻrinardi. Sal narida, ayvonda esa doʻstlarim bayramni qizdirar, biri boshlovchi, biri oʻyinga tortuvchi, biri gitara chalib qoʻshiq aytuvchi edi. Har-har zamonda ogʻzini toʻldirib ovqat kavshagancha kulishib ham qoʻyishardi. Ota koridor boʻylab borib kelaverdi, bir tekis, jim, biroz enkaygancha. Bu yerda esa Xudoyberdining bir xil vaqt orasidagi “inx, imm” degan kuchsiz tovushi va aravacha balonchasining gʻiyqillagan ovozi bor edi faqat. Ularning ortidan qarab oʻyga tolaman, menimcha, bu otaga bolasining tobutini koʻtarish ogʻirlik qilmaydi. U chalatirik bolasining aravachasini suraverib, bolasi, taqdiri, oʻlim, shukronalik, taqdirga rozi boʻlish haqida oʻylayverib bunga oʻzini ruhan tayyorlab boʻlgan. U qoʻlida tinmay tasbeh oʻgirar, Xudo bergan bolasining oʻlimini Xudo qaytib olishi adolatdan deb taqdiriga tan bergan. Koʻzlaridan maʼlum bu. Unda ishonch, umid, nolish, isyon, kurash, gʻam olovi yoʻq. Koʻnishning ojiz, kuchsiz, jirkanch sukunati bor, xolos. Ulardan ortda qolgandim. Ota, bola, aravacha avvalgiday bir meʼyorda ketaverishdi. Men xayrlashmasdan tashqariga chiqdim. Ortiq buni kuzatib turolmasdim. Hammasi tugaguncha bir oʻtirgʻichda ming xayolda oʻtirdim. Koʻz oldimdan aravacha surib ketayotgan yoshgina, lekin qaddi bukik otaning siymosi ketmasdi, oʻz-oʻzidan ichimdan “Nimaga!” degan alamli savol otilib chiqdi. Nimaga? Nimaga aynan shu odam? Nega aynan shu begunoh bolakay? Yonimda javob beradigan hech kim yoʻq, gʻoyibdan ham javob kelmasdi. Sal narida oʻyin-kulgi, bayram avjida, toʻgʻrisi, bemor bolalardan ham koʻra koʻproq biz xursand koʻrinar edik. Oʻzimizni yaxshi, savob ish qilayotgan odamday his qilar, oʻz-oʻzimizdan sarmast edik. Juda jirkanch manzara edi bu. Biz ikkiyuzlamachi, arzon, siyqa odamlar edik! Biz qalbi zanglab, chirib ketgan, fojiani boricha his qilolmaydigan, hech nimani oʻz oti bilan atay olmaydigan, aksincha, oʻziga moslab oladigan, Xudo urgan odamlarning bir toifasidan edik. Oʻlchovimiz oʻzimiz kabi kichik, bir tiyinga qimmat, hissiz, mayda odamlar edik. Fojiamiz yoʻq edi va bu eng katta fojiamiz edi! Men Hospis ichkarisiga shahd bilan kirdim. Otaga vulqon kabi ichimdan otilib kelayotgan gaplarni aytishni istardim. Uning qoʻlidan tasbehini yulib otishni istardim. Bolaning yuzlaridan oʻpib erkalashni, poyida tiz choʻkib kechirim soʻrashni istardim. Ammo qaytib kirsam, ular yoʻq edi. * Hospis ‒ kasallik tuzalib boʼlmas bosqichga yetib kelganda bemorlar to vafotiga qadar yashaydigan joy. Bu yerda birinchi oʼrinda bemorlarning hayot sifatini oshirish va ogʼriqsiz, azob-uqubatsiz yashashi uchun sharoit yaratiladi.